Kazı Çalışmaları

Tilbaşar Höyük, Gaziantep İl merkezinin yaklaşık 20 km güneydoğusunda, Oğuzeli İlçesinin 11 km güney doğusunda, Gündoğan Köyü yakınlarında yer almaktadır. Höyük, 40 m yükseklikte 6 hektar boyutlarında, kuzey ve güneye yayılan aşağı şehir ise 2-7 m yükseklikte ve 56 hektar bir alanı kaplamaktadır. Tilbaşar, yukarı ve aşağı şehirleri ile birlikte bölgenin en büyük yerleşim yerlerinden biridir.

Yerleşim, Fırat Nehri'nin batı kolu olan Sacır Suyu'nun güney yakasında ve Tilbaşar Ovası içinde yer almaktadır. Toros dağlarının güneyinde kalan bölge, Neolitik Çağ'dan beri Suriye, Mezopotamya ve Anadolu arasındaki doğal geçitlerin bulunduğu güzergâhlar üzerinde bulunur.

Tilbaşar Höyük ilk kez 1971 yılında İtalyan araştırma ekibi tarafından tespit edilmiştir. 1994 yılında Gaziantep Müze Müdürlüğü ve C.Kepinski-Lacomte yönetiminde başlayan yüzey araştırması ve kazı çalışmaları 2006 yılına kadar kesintili devam etmiş, bu tarihten itibaren kazı çalışmaları durmuştur. Doğanpınar Barajı su toplama havzası içerisinde kalacak kültür varlıkların korunmasına yönelik çalışmalar kapsamında, 2013 yılından itibaren Yenice Höyük kazıları başlatılırken, 2015 yılından itibaren Tilbaşar Höyük kazıları 9 yıl aradan sonra tekrar başlatılmıştır. Tilbaşar Höyük kazısı Gaziantep Müzesi Müdürlüğü başkanlığında ve Çukurova Üniversitesi Arkeoloji Bölümünden Yrd. Doç. Dr. Elif Genç'in bilimsel sorumluluğunda yürütülmektedir.

Yüzey araştırmaları, kazılar ve yazılı kaynaklardan elde edilen bilgiler, yerleşimin Kalkolitik Çağ'dan (MÖ. 3400) Orta Tunç Çağı sonuna kadar (MÖ.1600) kesintisiz iskân edildiğini, uzun bir aradan sonra Orta Çağ'da (MS.12.-13.yy) tekrar yerleşildiğini göstermiştir. Kuzey aşağı şehirde yapılan yüzey araştırmalarında Halaf ve Obeyd boyalı çanak çömlek parçalarına rastlanmış, Akamenid ve Bizans dönemleri sırasında da sınırlı yerleşim alanları saptanmıştır. Höyükte yapılan kazı çalışmaları ile en erken Geç Kalkoltik Çağ kalıntılarına ulaşılmıştır. Bu dönemde önemli bir merkezi yerleşim görünümündedir. Ancak, Tilbaşar'ın en parlak dönemi Erken Tunç Çağı II ve III döneminde yaşanmıştır.

Yukarı ve aşağı şehrin büyük bir kısmını kapsayan Erken Tunç Çağı yerleşimi 56 hektarlık bir alana kurulmuştur. Aşağı şehirde yapılan kazılarda, planlı kentleşme ile ilgili ipuçları veren cadde ve sokakları, çok mekânlı yapıları açığa çıkartılmıştır. Yapıların işlevini ortaya çıkartacak ocak ve fırın kalıntıları, çakıl taşlı yüzeyler ve çömlek yerleştirme alanları belirlenmiştir. Bazı yapıların tabanları altından içleri ölü eşyaları ile dolu taş sanduka mezarlar ve çömlek mezarlar bulunmuştur.

Kuzey aşağı şehirde büyük bir Oda mezar açığa çıkartılmıştır. Mezar odası 6 m uzunlukta 2 m genişlikte, 1,5-2 m yüksekliktedir. İçinde dağınık bir biçimde insan kemikleri ile karışık olarak birkaç yüz adet çanak-çömlek bulunmuştur.

Orta Tunç Çağı başında (MÖ.2000-1800) yerleşim yukarı şehir ve kuzey aşağı şehre kadar küçülmüştür (30 ha). Ancak Orta Tunç Çağı II evresinde (MÖ.1800-1600) tekrar 56 ha. bir alana genişlemiş bu dönemden sonra yerleşim terk edilmiştir.

Orta Çağ'da yaklaşık 40 m. yüksekliğindeki höyük üzerinde kale ve güçlü surlarla çevrelenmiş bir aşağı şehir inşa edilmiştir. Yukarı şehir kalesi ve sur kalıntılarının izleri günümüzde halen görülmektedir.

Yazılı kaynaklarda kentin bu dönemdeki adı Tell Bashir olarak geçer. Daha erken bir dönemde, Geç Assur krallarından Salmanasar da Til Basere adlı benzer bir kent isminden bahsetmektedir. MS.10 yy'da Tell Bashir'in Bizans toprakları içinde olduğu öğrenilmektedir. Haçlı seferleri sırasında XII. yy'ın ilk yarısında Edessa (Urfa) kontlarına ev sahipliği yapmış ve Eyyübiler tarafından kent ele geçirilene kadar adı Turbessel olarak anılmıştır.

Tenzile UYSAL
Gaziantep Müze Müdürü,
Doğanpınar Kurtarma Kazıları Başkanı
tenzileu@hotmail.com

Yrd. Doç. Dr. Elif GENÇ
Tilbaşar Höyük Bilimsel Danışmanı
Çukurova Üniversitesi,
Fen Edebiyat Fakültesi
Arkeoloji Bölümü,egenc@cu.edu.tr

about me

Tilbaşar Höyük Harita

about me

Tilbaşar Höyük Hava Fotoğrafı (Foto N.Başgelen)

about me

Tilbaşar Höyük (C.Kepinski 2006)

about me

Tilbaşar Höyük 2015

about me

C.Kepinski 2006